Faisal

Bir hareketi, mensuplarının dünyanın dört bir yanında eğitim, diyalog, insani yardım ve birlikte yaşama adına ortaya koyduğu onca gayreti yok sayarak yalnızca Türkiye’nin siyasal çekişmeleri üzerinden okumaya çalışmak, tarihî hakikati daraltmaktır. Fethullah Gülen hareketini, devletin kurduğu ve işi bitince tasfiye ettiği bir “proje” gibi sunmak, elli yılı aşkın süre boyunca yüzlerce ülkede fedakârlık yapan, hiçbir devlet imkânına dayanmadan okul açan, yardım faaliyetleri yürüten ve farklı dinlerle diyalog kuran milyonlarca insanın emek ve niyetini görmezden gelmektir. Böylesine ağır bir iddia, sağlam tarihî delillerle desteklenmediği sürece bir kanaatten öteye geçmez. Daha da düşündürücü olan ise zamanlamadır. Binlerce insanın hapsedildiği, ailelerin dağıldığı, insanların mallarına el konulduğu, vatandaşlıktan çıkarıldığı, sürgün edildiği ve dünyanın dört bir yanında ağır mağduriyetler yaşadığı bir dönemde kaleme alınan bu tür yazılar, ister istemez zulmü meşrulaştıran söylemlere malzeme olmaktadır. Fikir eleştirisi elbette yapılabilir; ancak zulmün gölgesinde yazılan ve mağduru hedef alan metinler, vicdanlarda adalet duygusunu güçlendirmek yerine baskının dilini besleme tehlikesi taşır. Hakikatin yanında durmak, önce mazlumun hukukunu gözetmeyi gerektirir. Eleştiri, adaletin hizmetinde olduğu sürece kıymetlidir; fakat zulmün hüküm sürdüğü zamanlarda kullanılan her cümle, istemeden de olsa zalimin yükünü hafifletebilir, mazlumun yükünü ağırlaştırabilir. Bu sebeple bugün asıl ihtiyaç duyulan şey, hesaplaşma adına yeni ayrışmalar üretmek değil; delile, vicdana ve hukuka dayalı bir muhasebedir. Aksi hâlde kalem, hakikatin değil, zulmün değirmenine su taşıyan bir araca dönüşebilir.

Müslümanca Tenkit Bir medeniyetin seviye ölçüsü, neyi savunduğundan çok, nasıl tenkit ettiğinde gizlidir. Çünkü tenkit, yalnızca aklın değil; vicdanın, ahlâkın ve irfanın da imtihanıdır. Nefsin yönettiği tenkit yıkar; hikmetin yönettiği tenkit inşa eder. İlki galibiyet arar, ikincisi hakikati. İslam düşüncesinde tenkit, muhalefet değil; muhasebedir. Maksadı mağlup etmek değil, hakikati perdeleyen fazlalıkları ayıklamaktır. Bu sebeple Müslüman, fikirlere hasım olmaz; onları mizanın önüne çıkarır. Hükmü öfke değil, burhan verir. Hakikat hiçbir şahsın mülkü değildir. Onu sahiplenmeye kalkışan da, tekeline almaya çalışan da ona yabancılaşır. Âlim, hakikatin sahibi değil; emanetçisidir. Bu yüzden kendisini değil, delilini konuşturur. Delilin sustuğu yerde ses yükseltmek, ilmin değil, nefsin konuşmasıdır. Gerçek tenkit, kusur aramakla başlamaz; hakkı teslim etmekle başlar. Çünkü adalet, yanlışı görmek kadar doğruyu da görebilmektir. Bir eserin faziletini inkâr ederek hatasını büyütmek, tenkit değil; hüküm vermeden önce verilmiş hükümdür. Müslümanca tenkit, şahsiyetlere değil, iddialara yönelir. İnsanlar fanidir; fikirler tartılır. İsimler hürmet görebilir; fakat hiçbir isim delilin yerine geçemez. İlim, otoritelerin gölgesinde değil, hakikatin nurunda gelişir. Her tenkit, önce sahibini tartar. Zira dil, kalbin tercümanıdır. Kalpte kibir varsa cümle sertleşir; haset varsa insaf kaybolur; ihlas varsa söz hikmete dönüşür. Bu yüzden İslam geleneğinde tenkidin ilk şartı bilgi değil, niyettir. İlim, kesinlik iddiasıyla değil, tevazu ile derinleşir. Büyük âlimler hükümlerini mutlaklaştırmaktan kaçınmış; “Allah daha iyi bilir.” sözüyle ilmi edebe bağlamışlardır. Çünkü hakikate yaklaşmanın en büyük engeli cehalet değil, kendini yanılmaz görmektir. Modern dünyanın eleştirisi çoğu zaman çözümlemekten çok çözmeyi, anlamaktan çok dağıtmayı hedefler. İslam’ın tenkit anlayışı ise sökmeyi değil, örmeyi; yıkmayı değil, ikmali; reddetmeyi değil, tashihi esas alır. Medeniyetler, birbirini susturanlarla değil; birbirini olgunlaştıranlarla yükselmiştir. Hakikatin hizmetkârı olan tenkit, merhametten ayrılmaz. Merhametin terk ettiği yerde adalet zayıflar; adaletin zayıfladığı yerde ilim, polemiğe dönüşür. Oysa hakikatin dili incitmez; aydınlatır. Çünkü hedef, rakibi küçültmek değil; ufku büyütmektir. Neticede Müslümanca tenkit, bir mücadele değil, bir tezkiyedir. Önce nefsi, sonra sözü arındırır. Galibi insanlar değil, hakikat olan her münazara; ilme, ahlâka ve medeniyete yapılmış sessiz fakat kalıcı bir hizmettir.