Sinan Bora

BİR ASIR ÖNCE KÜRDİSTAN TEÂLÎ CEMİYETİ, BUGÜN HEVBENDÎ: DEĞİŞEN İSİMLER, DEĞİŞMEYEN ZİHNİYET! 7 Kasım 2026 tarihinde Diyarbakır'da, 170 siyasetçi ve davetlinin katılımıyla “Kürdistan Ulusal İttifakı Konferansı” düzenlenmiş. Basına kapalı gerçekleştirilen konferansın ardından 9 Kasım'da Kürdistan Ulusal İttifakı (HEVBENDÎ) adlı oluşumun kurulduğu açıklanmış. Konferans, “Ey Reqîb” marşının okunması ve “Kürdistan şehitleri” için saygı duruşuyla başlamış. Peki, bu ittifak ne istiyor? Hangi siyasi anlayışı temsil ediyor? Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu esaslarıyla ilişkisi nedir? AYRI MİLLET, AYRI ÜLKE, AYRI EGEMENLİK TALEBİ Kuruluş bildirgesinde Kürtler ayrı bir millet, Kürdistan bu milletin ülkesi, kendi kaderini tayin hakkı ise siyasi egemenlik talebinin dayanağı olarak tanımlanıyor. Bildirgedeki ifade açık: “Kürt milleti de diğer milletler gibi bu haklarını hiçbir engelle karşılaşmadan kullanabilmeli, kendi kaderini belirleyebilmeli, kendi ülkesi Kürdistan üzerinde egemenliğe ve siyasal statüye sahip olmalı ve kendisini yönetebilmelidir.” Bildirgede bununla da yetinilmiyor. Millet, millî kimlik, vatan ve vatandaşlık temelinde bütünleşme yaklaşımına karşı şu ifadeler kullanılıyor: “Kürt milletinin ulusal varlığını, kolektif haklarını ve kendi kaderini belirleme iradesini tanımayan ya da bu hakları farklı siyasal projeler içerisinde etkisizleştiren veya ortadan kaldıran Türk Devleti’nin de, entegrasyonist kesimlerin de yaklaşımlarını kabul etmemektedir. Kürt milletinin ulusal haklarını göz ardı eden hiç bir anlayışla, iş birliği ve ittifak ilişkileri kurmak mümkün değildir. Ulusal ittifakın ve iş birliğinin temel koşulu; Kürt milletinin varlığının, ulusal haklarının ve özgür iradesinin tanınması ve bunlara saygı gösterilmesidir, ulus-ülke hakikatımızın tanınmasıdır.” Kürtleri ayrı bir siyasi millet, Kürdistan'ı bu milletin ülkesi ve kendi kaderini tayin hakkını egemenlik talebinin dayanağı olarak kabul eden bir siyasi anlayış ortaya konulmaktadır. Üstelik “Kürdistan'ın dört parçasındaki” siyasi güçlerle dayanışma geliştirilmesi, bu taleplerin uluslararası hukuk ve diplomasi yoluyla savunulması öngörülüyor. İttifakın kurucularından PSK Genel Başkanı Bayram Bozyel de Kürt kimliğinin anayasal güvenceye alınmasını, Kürtçenin resmî dil ve eğitim dili olmasını, Kürtler için siyasi statü tanınmasını savunuyor. Federasyonu da olası siyasi modeller arasında değerlendiriyor. Böylece karşımıza millet, ülke, egemenlik, siyasi statü ve kendi kaderini tayin kavramları üzerine kurulu bir siyasi proje çıkıyor. BİR ASIR ÖNCE: KÜRDİSTAN TEÂLÎ CEMİYETİ Bugünkü gelişmenin tarihsel bakımdan dikkat çeken bir yönü de var. 30 Aralık 1918'de Kürdistan Teâlî Cemiyeti kuruldu. Emperyalizmin Osmanlı Devleti'ni parçalama döneminde faaliyet gösteren bu cemiyet, Kürtlerin ayrı bir siyasi varlık olarak tanınması ve Kürdistan'a siyasi statü kazandırılması yönünde girişimlerde bulundu. Cemiyet bünyesinde özerklik ve bağımsızlık konusunda farklı görüşler bulunuyordu. yöneticileri İngiliz makamlarıyla temas kurarak İngiliz himayesinde özerk bir Kürdistan arayışına yöneldi. KÜRDİSTAN TEÂLÎ CEMİYETİ İLE HEVBENDÎ: BİR ASIRLIK SİYASİ PARALELLİK Aradan bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen iki oluşumun siyasi düşüncesinde dikkat çekici benzerlikler bulunuyor. Her iki siyasi çizgide de: Kürtler ayrı bir millet olarak siyasi hakların öznesi kabul ediliyor. Kürdistan, bu milletin siyasi egemenlik talebinin dayandığı ülke olarak tanımlanıyor. Kendi kaderini tayin hakkı ve ayrı siyasi statü savunuluyor. Ulusal taleplerin uluslararası alanda gündeme getirilmesi amaçlanıyor. Farklı Kürt siyasi çevrelerinin ortak bir örgütlenme altında birleştirilmesi hedefleniyor. Ayrı millet, ayrı ülke ve ayrı siyasi statü anlayışı bakımından aralarında belirgin bir düşünsel paralellik bulunmaktadır. 1918'de bu talepler, Osmanlı Devleti'nin parçalanması ve yeni sınırların belirlenmesi sürecinde ileri sürülüyordu. Bugün ise aynı temel kavramlar, Lozan Antlaşması'yla uluslararası konumu belirlenen ve Cumhuriyet'le millî egemenlik esasına kavuşan Türkiye'nin mevcut anayasal düzeni karşısında gündeme getiriliyor. HEVBENDÎ'nin ilan ettiği hedeflerin siyasi anlamı da bu tarihsel çerçevede değerlendirilmelidir. Çünkü mesele Türkiye Cumhuriyeti'nin millet, vatan, millî egemenlik ve üniter devlet esasları karşısında ayrı bir ulusal egemenlik anlayışının siyasi hedef hâline getirilmesidir. TARİHİN TEKERRÜRÜ Bir asır önce Mustafa Kemal Atatürk, Millî Mücadele yıllarında ortaya çıkan ayrılıkçı örgütlenmelere ve yabancı himayesinde Kürdistan kurma girişimlerine karşı çıktı. Millî birliği esas aldı, vatanın bölünmesine yönelik faaliyetlere karşı gerekli tedbirleri destekledi. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki Kürt aşiretlerinin temsilcileri de Türkiye Büyük Millet Meclisine gönderdikleri telgraflarla Türk milletinden ayrılmayı reddetmiş, Millî Mücadele'ye ve Misakımillî'ye bağlılıklarını bildirmişlerdi. 17 Mart 1921'de TBMM'de okunan, Kürt aşiret reisleri ve ileri gelenlerinin imzalarını taşıyan tarihî telgraftaki şu ifadeler son derece anlamlıdır: “Türk birliğinden ayrılmak zihniyetinde bulunanları Kürtler kendi milletlerinden addetmezler.” “Kürtlerin mukadderatı Türk'ün mukadderatıyla tevemdir.” “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti dâhilinde Kürtlüğün ayrı bir unsur olarak telakkisini hiçbir zaman işitmek istemediğimizi arz ederiz.” Bu ifadeler, Millî Mücadele döneminde Kürtlerin önemli temsilcilerinin ayrı bir siyasi egemenlik arayışı yerine Türklerle ortak kaderi ve millî birliği savunduklarının tarihî belgeleridir. Dikkat ediniz! Bugün Diyarbakır'da HEVBENDÎ tarafından ileri sürülen ayrı millet, ayrı ülke, kendi kaderini tayin ve siyasi statü taleplerine benzer siyasi arayışlar, bir asır önce de vardı. O gün bu arayışlara karşı çıkan Kürtler Türklerle kader birliğini savunmuş ve millî egemenlik mücadelesinin yanında yer almıştı. Bir asır önce Millî Mücadele'nin reddettiği ayrılıkçı egemenlik anlayışı, bugün yeniden siyasi bir proje olarak gündeme getiriliyor. Ancak unutulmamalıdır: Türkiye Cumhuriyetinin kuran halka Türk Milleti denir. Türk milleti, vatanın ve egemenliğin sahibidir. Tarihin bugüne bıraktığı temel soru da budur: Bir asır önce ortak kader ve millî birlik iradesiyle kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin egemenliği, bugün etnik kimlikler temelinde yeniden mi tanımlanacaktır? Millî Mücadele'nin ve Cumhuriyet'in kurucu iradesinin cevabı açıktır: Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Tarihin tekerrür ettirilmek istendiği yerde, milli mücadele, milli egemenlik, vatanın birliği ve Cumhuriyet iradesi yeniden hatırlanmalıdır. Ve bu iradeyi unutanlara da yine hatırlatılır.