Sunay Demircan

Gelenekselciler (René Guénon, Frithjof Schuon, Seyyed Hossein Nasr, Martin Lings, Ananda Coomaraswamy gibi isimler) bu soruya genellikle önce cevap vermez, önce soruyu sorgular. Onlara göre soru, Tanrı’yı farkında olmadan “şeylerden biri” yapan bir varsayım taşır. Cevaplarını birkaç adımda özetleyebilirim. 1. “Tanrı bir şey değildir” “Hiçlikten bir şey çıkmaz” ilkesi, var olmak için bir sebebe ihtiyaç duyan, sınırlı ve değişen varlıklar için geçerlidir. Bunlar İslam felsefesinin diliyle “mümkün” varlıklardır. Tanrı ise bu sınıfın en büyük üyesi değildir; Schuon’un deyişiyle Mutlak’tır. Eğer Tanrı’nın bir yerden “çıkması” gerekseydi, Mutlak olmaz, zincirdeki bir halka olurdu. O zaman da asıl Tanrı, onun çıktığı kaynak olurdu. Gelenekselciler bu yüzden soruyu kategori hatası sayar. “Tanrı’yı kim yarattı?” sorusu, “dairenin merkezinin merkezi nerede?” sorusuna benzer. 2. Tanrı varlığı “almaz”, Varlık’ın kendisidir Nasr bu noktada İbn Sînâ’ya ve Molla Sadrâ’ya dayanır. Tanrı, varlığı bir yerden edinmiş bir varlık değildir; Vâcibü’l-vücûd’dur, saf Varlık’tır (Vücûd-u mutlak). Varlığın varlığını nereden aldığını sormak anlamsızdır. Islaklığın neden ıslak olduğunu sormak gibidir. Mümkün varlıkların varlığı ödünçtür, Tanrı’nınki ise özünden gelir. 3. “Çıkmak” fiili zamanı varsayar Bir şeyin bir yerden “çıkması” bir önce ve bir sonra gerektirir. Guénon’a göre zaman, mekân, form ve sayı, tezahür etmiş (manifest) dünyanın şartlarıdır. İlke ise bu şartların üstündedir. Tanrı ezelîdir, yani zaman içinde sonsuza kadar uzanan bir süreye değil, zamanın dışına aittir. Dolayısıyla “Tanrı’dan önce ne vardı?” sorusunun bir “önce”si yoktur. 4. Guénon’un tersine çevirmesi: asıl “hiç” olan dünyadır Bu Gelenekselcilerin en özgün katkısıdır. Guénon’a göre Mutlak, “Tümel İmkân” (Possibilité universelle) yani sonsuzdur, dışında hiçbir şey kalamaz. Mutlak bir hiçlik bu yüzden düşünülemez bile; o sadece bir sözcüktür. Guénon’un “Lâ-Varlık” (Non-Être) dediği şey boşluk değildir. Varlık’ın da üstündeki tezahür etmemiş İlke’dir; Schuon buna “Varlık-Ötesi” (Beyond-Being) der. Mutlak’a kıyasla “göreli olarak hiç” olan ise evrendir, yani Hint geleneğinin Mâyâ’sı. Böylece soru tersine döner: Tanrı hiçlikten çıkmış değildir. Hiçliğe yakın olan, varlığını ondan ödünç alan kâinattır. 5. Akıl ile entelekt ayrımı Gelenekselciler son olarak şunu ekler: Bu mesele, adım adım ilerleyen akılla (ratio) tam çözülmez. Doğrudan kavrayan entelekt (intellectus, ʿakl) ile “görülür”. Zihnimiz her şeye bir sebep aramaya alışkındır. Ama sebepler zincirinin bir dayanağı olmak zorundadır, aksi halde zincirin tamamı havada kalır. Bu dayanak sebepsizdir, çünkü sebep olmanın kendisidir. Kısa bir eleştiri notu Karşı görüşü de belirtmek gerekir. Hume ve Kant’tan beri bazı filozoflar “zorunlu varlık” kavramının tutarlı olup olmadığını sorgular. “O halde neden evrenin kendisi zorunlu olmasın?” diye de sorarlar. Gelenekselciler buna, evrenin değişken, parçalı ve sınırlı olduğu, dolayısıyla zorunlu olamayacağı cevabını verir. Ancak bu tartışma felsefede hâlâ açıktır. Fizikteki “hiçlikten evren” modellerinde bile kuantum vakumu ve onu yöneten yasalar zaten “bir şey”dir. Gelenekselciler bunu kendi tezlerinin bir teyidi olarak okur: Gerçek bir hiçlikten söz etmek, fizikte de mümkün görünmüyor. Okumak isterseniz en doğrudan kaynaklar Schuon’un Form and Substance in the Religions ve Guénon’un Les États multiples de l’être (Varlığın Çoklu Halleri) adlı eserleridir.