Een ochtendcolumn Ik zat in de auto en luisterde naar een vertegenwoordiger van PRO, het voormalige GroenLinks-PvdA. Volgens mij was het bij BNR. De man vertelde het inmiddels vertrouwde verhaal over de breedste schouders. Over mensen met een jacht, die meer geld hebben dan ze kunnen uitgeven. Zijn partij was er voor de gewone werkende man. Het verhaal is overzichtelijk. Meer geld voor de zorg, het onderwijs en de bestaanszekerheid. We hebben een plan. De rijken gaan meer betalen. We belasten vermogen, winst en erfenissen zwaarder en daarmee betalen we de voorzieningen. Terwijl ik luisterde, vroeg ik me af wat er gebeurt als we gewoon eens uitvoeren wat PRO en en het inmiddels aan Pro vastgeklonken Volt hebben bedacht. PRO groeit in de peilingen. Het verhaal dat de breedste schouders de begrotingsproblemen zullen oplossen spreekt kennelijk aan. Laten we die beloofde bijdrage dan eens ophalen en kijken waar we uitkomen. Het CPB heeft dat doorgerekend. Met de plannen die GroenLinks-PvdA in 2025 aanleverde, komt de staatsschuld in 2060 uit op ongeveer 130 procent van de economie. Bij Volt op 150 procent. En ja, alle voorgestelde belastingverhogingen van beide partijen zijn daar in verwerkt. De jachteigenaar heeft dan meer betaald. Vermogen en erfenissen zijn zwaarder belast. Toch groeit de schuld met deze ingrepen door tot boven het huidige niveau van Frankrijk, dat nu op 119 procent staat. Het Frankrijk waarvoor de OESO berekent dat richting 2030 ongeveer 100 miljard euro aan structurele begrotingsverbetering nodig is. Het Frankrijk waar de regering de begroting niet meer sluitend krijgt en elke bezuiniging tot nationaal verzet leidt. Waar inmiddels de militairen de veiligheid van de burgers moeten bewaken. Het Frankrijk dat aan de rand van de financiële afgrond staat. Ook in Nederland klinken waarschuwingen. De Raad van State schreef bij een schuld die richting 126 procent gaat dat onze voorzieningen moeilijk houdbaar blijven. De plannen van PRO en Volt komen daarboven uit en dan zijn de gewenste belastingverhogingen al zonder compromissen meegerekend. Daar zit een merkwaardige belofte. De kiezer krijgt te horen dat de rijken de rekening zullen betalen. Dat voeren we vervolgens uit en als resultaat krijgen we dan een onhoudbare schuld die welvaartsmaatschappij naar zijn grenzen drijft. Met de belofte van de breedste schouders houden deze partijen het debat vandaag in een houdgreep. Waarom uitgaven begrenzen zolang er mensen met jachten zijn, zolang er nog bredere schouders zijn? Wie vraagt hoe we alles gaan betalen, krijgt hetzelfde antwoord. Haal het bij de rijken. Maar aan het einde van de doorrekening verschijnt een andere betaler. Onze kinderen. In de auto ging het over mensen die meer geld hebben dan ze kunnen uitgeven. Aan het einde van de rekensom blijken de breedste schouders de schouders te zijn van de generatie die nu nog in de schoolbanken zit.

Een ochtendcolumn In Frankrijk gaan mensen de straat op voor meer geld. Voor onderwijs, hogere lonen en betere voorzieningen. Wie de protesten volgt, zou kunnen denken dat de overheid daar nauwelijks nog iets uitgeeft. De Franse overheidsuitgaven bedragen 57 procent van de economie. In de Europese Unie is dat gemiddeld 49 procent. Ook aan onderwijs besteedt Frankrijk meer dan het Europese gemiddelde. Toch heerst er grote onvrede. We zouden daar iets van kunnen leren. Dat meer geld geen garantie is voor beter onderwijs of dat een grotere overheid geen tevreden bevolking garandeert bijvoorbeeld. De Franse staatsschuld bedraagt inmiddels bijna 116 procent van de economie, tegenover ruim 44 procent in Nederland. Dat klinkt misschien geruststellend, zolang je niet vooruitkijkt. Volgens het CPB loopt onze schuld zonder verdere maatregelen op naar 64 procent in 2040 en 137 procent in 2060. Daarmee komen we boven het huidige Franse schuldniveau uit. Stakingen en protesten kunnen een regering dwingen een een bezuiniging terug te draaien. Voor de betrokkenen is dat een overwinning. Maar als de uitgaven blijven en de dekking ontbreekt, wordt de overwinning betaald door mensen die werken. In Nederland volgen we Franse recept. Er moet meer geld bij en de breedste schouders moeten dat betalen. Het idee dat we daarmee een schuldontwikkeling van deze omvang kunnen keren, getuigt van een kinderlijke naïviteit. Toch valt die boodschap goed. Je hoeft niets in te leveren, want iemand anders betaalt. In Frankrijk betaalt de tien procent huishoudens met de hoogste inkomens bijna driekwart van de inkomstenbelasting. Tegelijkertijd ontvangen bijna zes op de tien inwoners per saldo meer van de overheid dan er wordt bijgedragen. Frankrijk herverdeelt op grote schaal maar blijft geld tekort komen. Dat vraagt om een betere verklaring dan dat de breedste schouders onvoldoende bijdragen. We hebben in Nederland ervaring met een toptarief van 72 procent. Dat stelsel werd hervormd omdat het onvoldoende functioneerde. Toch wordt een hoger tarief vandaag opnieuw gepresenteerd als een eenvoudige oplossing. Alsof mensen hun gedrag niet aanpassen en iedere belastingverhoging vanzelf de berekende opbrengst oplevert. Het bestaan van rijke mensen garandeert geen dekking voor steeds hogere uitgaven. Een jaarlijks terugkerende rekening vraagt om jaarlijks terugkerende inkomsten. Als de uitgaven blijven groeien, moet het land ook steeds meer kunnen opbrengen. Die vraag verdwijnt voortdurend achter de belofte dat de rekening ergens anders kan worden neergelegd. Bij het eerste zuchtje tegenwind haalde de regeringscoalitie een verandering van tafel die eerder nog noodzakelijk werd genoemd. Zonder daar een akkoord over een nieuwe financiële koers voor terug te krijgen. De bezuinigingen zijn geschrapt, over de dekking moet opnieuw worden onderhandeld. Zo geef je je onderhandelingspositie weg voordat de ander iets heeft toegezegd. Pro en de vakbonden vierden hun overwinning met taart. Wie de rekening uiteindelijk draagt, bleef onduidelijk. Bij klimaatbeleid beroept deze politieke stroming zich voortdurend op onze verantwoordelijkheid voor volgende generaties. Die verantwoordelijkheid geldt ook voor de overheidsfinanciën. Kinderen erven immers ook de schulden waarmee we vandaag een politiek conflict afkopen. Iedere euro die straks aan rente moet worden betaald, kan niet naar onderwijs, zorg of andere voorzieningen. Wie vandaag iedere hervorming tegenhoudt, kan daarmee de voorzieningen van morgen uithollen. We hebben de lessen uit ons eigen verleden. Frankrijk laat zien welke toekomst ons wacht als we noodzakelijke keuzes blijven uitstellen. Een overheid die steeds meer uitgeeft, een schuld die blijft groeien en een bevolking die desondanks vindt dat er te weinig gebeurt. We blijven elkaar beloven dat een ander de rekening betaalt. In werkelijkheid is die ander de volgende generatie.

‘Verzengende hitte’ leidt tot een recordaantal doden, lees ik bij de NOS. De verbinding met klimaatverandering is snel gelegd. Toch schat een studie uit 2024 in The Lancet Public Health de jaarlijkse koudegerelateerde sterfte in dertig Europese landen op ongeveer 364.000 mensen, tegenover 44.000 door hitte. Ruim acht keer zoveel, berekend op basis van het klimaat van 1991–2020. Over die koudesterfte kan ik me nauwelijks een kop herinneren. Ik vraag me af waar dat verschil in aandacht vandaan komt. Bij koude kom je al snel uit bij de vraag of mensen hun huis warm kunnen houden. Bij isolatie, energierekeningen en de politieke besluiten die daarop van invloed zijn. Zou dat het onderwerp ongemakkelijker maken? Sterfte door koude roept vragen op over de gevolgen van het gevoerde beleid. Sterfte door hitte helpt om klimaatmaatregelen kracht bij te zetten. Het ene verhaal levert het bestuur lastige vragen op, het andere een argument. Hoeveel zou dat uitmaken voor wat de koppen haalt? Verzengend hete zomer leidt tot recordaantal hittedoden in Europese steden nos.nl/l/2636278

Er gaan dagen voorbij dat ik niet begrijp hoe we hier terecht zijn gekomen. Dan zie ik een man vanuit zijn religieuze overtuiging uitleggen hoe een vrouw zich moet gedragen. Vervolgens gaan we daarover discussiëren. Over zijn visie. Alsof de vraag hoeveel vrijheid een vrouw toekomt weer openligt. Alsof we de jaren zestig nooit hebben meegemaakt. We bespreken zijn antwoord en vergeten hoe abject het uitgangspunt is dat hij daar iets over te zeggen heeft.

Wat speelt zich af in het hoofd van een politicus die naar het vakantiebudget van burgers kijkt en daar ruimte voor defensie ziet? Bontenbal wil dat Nederlanders minder uitgeven aan vakantie om defensie te betalen.

Een ochtendcolumn Ik bevind mij regelmatig in gezelschap waarin X niet als een legitieme nieuwsbron wordt gezien. Betrouwbaarheid is het centrale argument. Je moet op een nieuwsbron kunnen vertrouwen. X wordt gestuurd door algoritmes. Die geven je meer van het nieuws waarvoor je belangstelling toont, waardoor andere berichten verdwijnen en je de nuance uit het oog verliest. Ik heb moeite met die invalshoek. Nieuws ontstaat door selectie. Algoritmes versterken wat wordt geagendeerd. Daarmee komen we direct in het domein van de bestaande media. Een krant die niet gelezen wordt, verliest zijn waarde. Een nieuwsbericht moet worden aangeklikt. Een talkshow zonder kijkers verdwijnt. Publiek of commercieel, iedereen heeft aandacht nodig. Welke motieven bij de dagelijkse nieuwsselectie de doorslag geven, weten we niet. Het zijn mensen die ik niet ken, met eigen overtuigingen en belangen. Waarom zou ik ervan uitgaan dat daar een objectieve agenda uit voortkomt? Commerciële media verkopen aandacht. Ook de publieke omroep ontvangt reclamegeld. Vanuit die selectie worden verhaallijnen ontwikkeld. We denken dat we naar nieuws over Israël kijken, terwijl we een door redacties samengesteld verhaal volgen. Gebeurtenissen krijgen een plaats, hoofdpersonen keren terug, conflicten worden uitgewerkt. De manier waarop een verhaallijn bij B&B Vol Liefde wordt opgebouwd, is ons vertrouwd. Bij nieuws verdwijnt die constructie achter het vertrouwen in de afzender. Dat we de handdruk van Jetten met de president van een regime van religieuze terreur zien, in plaats van beelden van andersdenkenden die aan kranen worden opgehangen, is een keuze. Het algoritme van de redactie. Dat nieuws over geïmporteerde dadels uit Israël meer aandacht krijgt dan een busongeluk in Peru, is eveneens een keuze. Die verdeling van aandacht stuurt wat wij belangrijk vinden. Denkt iemand dat Sander zijn columns zou mogen blijven vullen met dezelfde opvattingen als die geen belangstelling opleverden? Dat Eva een talkshow mag blijven presenteren waar vijfduizend mensen naar kijken? Verhaallijnen moeten tractie genereren. Daarmee beïnvloeden redacties het dagelijkse debat en de politieke agenda. Toch gaat het gesprek steeds over de algoritmes van X. Nieuwsmakers die sinds jaar en dag voor ons bepalen wat nieuws is, waarschuwen voor de invloed van een selectie waarop diezelfde redacties geen grip hebben. Hun eigen selectie blijft onder het vertrouwde etiket journalistiek buiten beeld. Ik begrijp de weerstand tegen X. Het platform maakt zichtbaar wat buiten de selectie van de bestaande media valt. Andere gebeurtenissen, andere invalshoeken, andere opvattingen. De opgewarmde prak die jarenlang kon worden voorgeschoteld, krijgt concurrentie. Aan tafel wordt mij uitgelegd waarom ik het algoritme van X moet wantrouwen. Voor het algoritme van de redactie volstaat kennelijk vertrouwen.

Vandaag zag ik Planet of the Apes terug, het origineel uit 1968 met Charlton Heston. Oude sciencefiction heeft iets moois. Je kijkt naar de toekomst zoals die er vroeger uitzag. Heston rookt in zijn ruimteschip nog even een sigaartje voordat hij in zijn hyperslaap gaat.

Een ochtendcolumn Je zou aan de berichtgeving van de Volkskrant en de NOS bijna denken dat het vertrek van X ook hun blik heeft vernauwd. De Volkskrant meldde gisteren dat Thunberg zich bij de Franse scholierenprotesten heeft aangesloten. De NOS benadrukt dat het merendeel vreedzaam was. Op X zie ik een ontzette vrouw die haar winkel verdedigt tegen plunderaars. Ik zie een winkelier die wordt mishandeld. In zijn rug getrapt. Indringende beelden die symbool kunnen staan voor een ontredderd land. Voor onrust die verder reikt dan Frankrijk. Met een geruststellende toon en beeldkeuze geven de Volkskrant en de NOS het geweld een andere plaats in het verhaal. In de beelden die ik op X zie, staan de slachtoffers van geweld en plundering centraal. De kritiek op X is dat algoritmes bepaalde berichten versterken en zo ons beeld van de werkelijkheid vertekenen. Deze berichtgeving laat zien hoe die selectie ook op redacties werkt. De ontzette vrouw, omringd door mannen die haar winkel plunderen, had ook groot nieuws kunnen zijn. Voorpaginanieuws. Zoals een hongerend kind symbool kan worden van een complete oorlog, had haar angst het gezicht van deze protesten kunnen worden. Selectiviteit zit evengoed in de keuze om dat beeld minder gewicht te geven. Het versterken van een bepaalde kijk op de werkelijkheid is echt geen exclusief domein van X.

Maarten Spanjer is niet meer. Dank voor legendarische tv. share.google/EhJEVh3fWj7zIDL…

Een ochtendcolumn Mensen hebben geen idee door hoeveel brandende hoepels bouwers moeten springen voordat er ook maar een steen gemetseld kan worden. Wie acht huizen of een appartementencomplex wil bouwen, begint met betalen. Voor een principeverzoek, vooroverleg, een intaketafel en een omgevingstafel. In Zaanstad kosten drie omgevingstafels samen ruim €13.000. Daarna volgen vergunningleges voor de ruimtelijke en waar nodig technische beoordeling. Bij een woongebouw van 1.000 vierkante meter komen die daar samen op €53.200. Vervolgens kunnen kosten volgen voor afwijken van het omgevingsplan, wijziging van dat plan, welstandsadvies, een kapvergunning, een uitritvergunning en monumentenadvies. Intussen schrijven gemeentelijke projectleiders, stedenbouwkundigen, verkeerskundigen, planeconomen en juristen gewoon uren. Net als een consultancy. Molenlanden rekent voor verschillende werkzaamheden €150 per uur. Honderd uur kost €15.000. Een intentieovereenkomst opstellen kost €510, een gewone anterieure overeenkomst €1.020. Daar komen onderzoeken naar bodem, geluid, archeologie, verkeer, natuur en water bij. De rapporten laten beoordelen kost daar €687,50 per beoordeling. Vier beoordelingen betekenen €2.750, nadat het onderzoek zelf al is betaald. Vervolgens komen in voorkomende gevallen sloop, sanering, grondwerk, kabels en leidingen verleggen, bouwrijp maken en woonrijp maken. Wegen, kruisingen, fietspaden, trottoirs, parkeerplaatsen, riolering, afwatering en waterberging. Straatverlichting, afvalvoorzieningen, bomen, plantsoenen, speelvoorzieningen en straatmeubilair. Ook gemeentelijke voorbereiding en toezicht kunnen worden verhaald, in Molenlanden tegen €100 per uur. Tweehonderd uur betekent €20.000 boven op de uitvoering. Verder kunnen bijdragen aan bovenwijkse voorzieningen, nadeelcompensatie voor derden, rente en bepaalde niet-verrekenbare belastingen bij het project terechtkomen. Dan volgen compensatie voor verdwenen groen, natuur en water en bijdragen aan fondsen voor sociale woningbouw, betaalbare koop, middenhuur en parkeren. Eindhoven rekent bij toegestane financiële groencompensatie €236 per ontbrekende vierkante meter groenopgave. Een berekend tekort van 500 vierkante meter kost €118.000. In Kaag en Braassem kosten vijf te compenseren parkeerplaatsen €51.500. Waar afkoop wordt toegestaan, kost een ontbrekende grondgebonden sociale huurwoning €67.000, een sociaal huurappartement €25.800. Voor ontbrekende middensegmentwoningen zijn de bedragen €25.800 en €15.500. Onder voorwaarden kunnen daarnaast bijdragen worden gevraagd voor regionale infrastructuur, recreatie, natuur, landschap en stedelijke herstructurering. Is gemeentegrond nodig, dan volgen aankoop of erfpacht. Kosten kunnen daarin al verwerkt zijn. Voor gebruik van openbare grond tijdens de bouw kan opnieuw een rekening komen. Tweehonderd vierkante meter voor bouwketen, steigers, containers en materiaalopslag kost in Eindhoven €10.400 per jaar. Dit zijn maar wat losse voorbeelden uit verschillende gemeenten. De bouwer moet in veel gevallen geld uitgeven voordat vaststaat dat er ook maar een steen gebouwd kan worden. Strandt het plan, dan blijven de facturen liggen. Die verliezen moeten worden terugverdiend uit projecten die wel doorgaan. In de vierkante meters die worden opgeleverd, zitten daardoor ook de kosten van woningen die nooit zijn gebouwd. En dat zijn er nogal wat. Voor de bouwer lijkt de gemeente op een woonbedrijf dat grond verkoopt, voorwaarden stelt, plannen beoordeelt en rekeningen stuurt. Met de wet in de hand. De koper ziet de vraagprijs en vraagt zich ondertussen af waarom wonen zo duur is. En wie na alle kosten en risico’s dan de huurwoningen oplevert, krijgt het oordeel erbij. Huisjesmelker.

Ik lees dat KLM de schriftelijke klantenservice verplaatst naar de Filipijnen. Zo’n 150 Nederlandse banen verdwijnen. Filipijnse medewerkers beantwoorden straks met behulp van AI-vertaalsoftware de vragen van Nederlandse klanten. KLM biedt Nederlandse klantenservicemedewerkers een bruto maandsalaris van circa €2.650, terwijl vergelijkbaar werk in Manilla gemiddeld rond de €300 per maand oplevert. Een salarisverschil van bijna 90%. Ondertussen hoor ik vakbonden en beleidsmakers pleiten voor hoogwaardiger werk en hogere salarissen. Alsof we in een parallel universum leven. Volgens het PISA-onderzoek haalt een derde van onze vijftienjarigen het minimale niveau van leesvaardigheid niet. Tegelijkertijd stellen we steeds hogere eisen aan werknemers en verdwijnt eenvoudig werk, terwijl dat voor veel mensen het startpunt van de arbeidsmarkt vormt. We bouwen aan een economie die steeds hogere kwalificaties vraagt, terwijl een aanzienlijk deel van de toekomstige beroepsbevolking moeite heeft met de basis.

Dat houdt me even bezig. TNO berekent dat het op grote schaal installeren van hybride warmtepompen in Nederlandse woningen theoretisch ongeveer 3,6 megaton CO₂-equivalent per jaar kan besparen. Afgezet tegen de mondiale fossiele CO₂-uitstoot van 38,1 miljard ton is dat ongeveer 0,0094%. De mondiale fossiele CO₂-uitstoot groeit momenteel met ongeveer 1% per jaar, zo’n 380 miljoen ton. De wereldwijde uitstoot groeit daarmee in ongeveer drieënhalve dag met dezelfde hoeveelheid als Nederland met deze operatie in een heel jaar zou besparen.

Het is vrij eenvoudig. De overheid stimuleert je om in je huis te investeren. Daarmee creëer je waarde en groeit je vermogen. Vervolgens heet diezelfde waarde vermogensongelijkheid en probeert de overheid via belastingen dat voordeel weer weg te nemen. Groundhog Day.

Dat je geraakt kunnen worden door het overlijden van een persoon die je alleen kent van Twitter / X. Een soort vaste waarde in je TL die altijd beschouwend naar zijn onderwerpen keek en zich nooit liet verleiden tot polariserende teksten. Rust zacht. Ik zal je missen.

De NOS maakt een heel verhaal over twee flessen Israëlische witte wijn. Waar komen de druiven vandaan? Liggen de wijngaarden in een illegale nederzetting? Mag een Nederlander de wijn bij een Duitse webshop bestellen? Kan de douane ingrijpen? Welke instantie moet handhaven? Ondertussen steunt Nederland Oekraïne met miljarden en wapens in de oorlog met Rusland en kopen we nog steeds Russische goederen en energie. In 2025 kwam 2,7 procent van het Nederlandse energieaanbod uit Rusland. Bij aardgas ging het vrijwel volledig om LNG. Rusland was na de Verenigde Staten onze tweede leverancier van LNG. De sancties tegen Rusland verbieden namelijk lang niet alle handel. Daardoor kunnen we wapens leveren aan Oekraïne en tegelijkertijd Russisch gas blijven kopen. En zo onderzoeken we bij de ene handelsstroom tot op de wijngaard waar twee flessen witte wijn vandaan komen, terwijl bij de andere Russische LNG-tankers in Nederlandse havens aankomen. Het staat allemaal gewoon naast elkaar.

Een ochtendcolumn Vermogen in een eigen huis heeft een merkwaardige reputatie gekregen. Wie lang geleden een woning kocht, betaalde een fractie van de huidige prijs. Het verschil heet vermogen en daarbij klinkt steeds vaker het beeld van slapend rijk worden. In de politiek groeit de aandacht voor vermogen dat via erfenissen naar een volgende generatie gaat. Pro en D66 willen erfenissen zwaarder belasten. Neem iemand die in 1976 een huis kocht en daar vijftig jaar bleef wonen. Aan het einde staat er een grotendeels afgelost huis dat als vermogen naar de volgende generatie kan gaan. De koper uit 1976 kende de afloop niet. De huizenprijzen schoten omhoog naar de top van 1978 en begonnen daarna aan een jarenlange daling. Pas rond 1999 lagen de reële huizenprijzen weer boven die oude top. Vanaf 2008 volgde een tweede grote daling. Over de hele periode waren er vijftien jaren waarin de reële woningwaarde lager lag dan een jaar eerder. Bijna een derde van de tijd werd de huizenbezitter armer. Wie moest verkopen kreeg geen langjarig gemiddelde, maar de prijs van dat moment. Vandaag leggen we een liniaal tussen 1976 en 2026 en zien we vermogen. Een groot deel van de spectaculaire stijging in euro’s is niets anders dan inflatie. Vanaf de huizenpiek van 1978 steeg de reële waarde van Nederlandse woningen tot begin 2026 met ongeveer 82 procent. Omgerekend is dat een schamele 1,3 procent per jaar. Daar zit ook nog een merkwaardige fiscale draai in. Inflatie maakt een huis in euro’s duurder zonder dat de eigenaar in koopkracht evenredig rijker wordt. Bij een erfenis telt de fiscus de actuele waarde van het huis wel volledig mee. Een deel van de waardestijging waarover uiteindelijk belasting wordt geheven, is dus het gevolg van geldontwaarding. En zelfs die 1,3 procent reële prijsstijging is geen netto rendement. Op een woning van €500.000 is dat iets van  €6.500 per jaar. Het Nibud rekent voor onderhoud met ongeveer één procent van de woningwaarde. Dat is al €5.000. Opstalverzekering, OZB en andere lasten komen daar nog bij. Van het rendement blijft weinig over. Al die tijd zat het vermogen vast in één huis, meestal mede gefinancierd met geleend geld. De hypotheek vergrootte het risico. Na 1978 en opnieuw na 2008 kon het eigen vermogen snel verdwijnen terwijl de schuld gewoon bleef staan. Wie huurde, hoefde vermogensvorming niet mis te lopen. Geld dat anders in de aankoop van een huis was gestoken, kon worden belegd. €100.000 groeit bij vier procent reëel rendement in vijftig jaar tot ruim €700.000, zonder verdere inleg. Maar daarvoor moet dan wel wat risico worden genomen. Een deel van het vermogen in het huis kwam gewoon uit inkomen. De eigenaar loste af, betaalde onderhoud en investeerde later eigen geld in verduurzaming. De overheid riep daartoe op en presenteerde verduurzaming als een investering die ook de waarde van het huis kon verhogen. Dat geld werd dus niet geconsumeerd. Het werd in het huis gestoken. Na vijftig jaar overlijdt de eigenaar. Economen wijzen op de ongelijkheid die bij zulke erfenissen kan ontstaan en politiek wordt de waarde van grote erfenissen reden om die zwaarder te belasten. Geld dat jarenlang niet werd geconsumeerd maar in het huis werd gestoken, verschijnt nu als vermogen dat ongelijk is verdeeld. Je geeft het geld niet uit, maar stopt het in je huis. De overheid moedigt dat jarenlang aan. Vijftig jaar later heet het dan vermogen en wordt het aangewezen als een bron van ongelijkheid.

Een ochtendcolumn We praten veel over de verdeling van vermogen. Daarbij slaan we een stap over. Voor dat vermogen ontstond, heeft iemand risico genomen. Maak je verlies, dan is het risico voor jou. Maak je winst, dan is de opbrengst van ons allemaal. Daaronder ligt het idee dat vermogen vanzelf groeit. Rijken worden rijker omdat ze rijk zijn. Slapend rijk. Maar rijkdom veroorzaakt geen groei. Risico doet dat. Geld dat stil blijft staan verliest door inflatie koopkracht. Wie vermogen wil laten groeien, moet het inzetten en accepteren dat het ook minder waard kan worden. Zonder risico geen rendement. Het eigen huis laat zien hoe snel we dat vergeten. De overwaarde van vandaag wordt behandeld alsof die de eigenaar vanzelf is toegevallen. Tussen 2008 en 2013 daalden de Nederlandse huizenprijzen ruim twintig procent en stond ongeveer een derde van de huishoudens met een hypotheek onder water. Mensen moesten hun huis met verlies verkopen, bleven met een restschuld achter en soms dwong de bank verkoop af. Dat was hetzelfde eigen huis waarvan we de waardestijging vandaag als bijna risicoloos vermogen beschouwen. Commercieel vastgoed kreeg eveneens zware klappen. Waarde kan twintig jaar nodig hebben om te ontstaan en in veel kortere tijd verdwijnen. Wie vijftig procent verliest, moet daarna honderd procent stijgen om weer terug te zijn. Nog geen tien jaar later sloten tijdens corona winkels en bedrijven, vielen huurinkomsten weg en nam leegstand toe. Vastgoedeigenaren moesten bijstorten en met banken om tafel. Twee grote crises binnen vijftien jaar. Vandaag zijn huizen, ondernemingen en beleggingen weer meer waard en vertellen we elkaar dat vermogen vanzelf groeit. Wie dat beweert heeft de afgelopen vijftien jaar onder een steen geleefd. Bij aandelen doen we hetzelfde. Wie duizend dollar in Apple had gestoken en was blijven zitten, zou nu rijk zijn. Dat Apple in 1997 zo diep in de problemen zat dat Microsoft 150 miljoen dollar investeerde, verdwijnt uit het verhaal. Achteraf lijkt blijven zitten eenvoudig. Op dat moment betekende het accepteren dat het geld ook verloren kon gaan. Ook langjarige beursgrafieken kennen de afloop. Ze laten zien wat iemand verdiende die zijn geld tientallen jaren kon laten staan. Het werkelijke leven kent ontslag, ziekte, echtscheiding, een onderneming die geld nodig heeft en een beurs die instort. Wie dan moet verkopen krijgt geen gemiddeld rendement, maar de koers van die dag. En toch hebben we dat risico hard nodig. Een ondernemer neemt personeel aan voordat de omzet er is, een ontwikkelaar bouwt voordat alle opbrengsten vaststaan en een investeerder financiert technologie voordat duidelijk is of die werkt. Woningbouw, innovatie en energietransitie beginnen met geld dat wordt ingezet zonder zekerheid dat het terugkomt. Nederland heeft geen gebrek aan geld dat veilig wordt gehouden. Eind 2025 stond ruim €540 miljard van huishoudens op spaarrekeningen en deposito’s en de spaarquote bedroeg 17,3 procent, het hoogste niveau sinds 1995 buiten de coronajaren. We hebben het risico mijden aardig onder de knie. Daarmee ontstaat een merkwaardige politieke boodschap. Dezelfde politici die zeggen dat we moeten investeren in de energietransitie, innoveren en meer risico moeten durven nemen, ontwikkelen beleid waarin de opbrengst van dat risico moreel ter discussie wordt gesteld. Het verlies blijft bij degene die het risico nam, terwijl een succesvolle uitkomst verandert in vermogen dat opnieuw verdeeld moet worden. Vermogen is in Nederland niet langer een teken van succes. Het is verdacht. Waar komt het vandaan, hoe is het verkregen en hoe kunnen we het verdelen. Wie wil dat honderden miljarden aan privaat geld naar woningen, bedrijven, innovatie en energie gaan, zal uiteindelijk een vraag moeten beantwoorden. Waarom zou iemand risico nemen als het verlies voor hem is en de opbrengst bij succes een moreel probleem wordt dat vervolgens moet worden gedeeld.

Een ochtendcolumn We staan voor een politiek najaar waarin Jesse Klaver een belangrijke stem krijgt. Klaver heeft uitgesproken ideeën over arm en rijk. GroenLinks schreef eerder dat „de rijken slapend rijker worden” en koppelde daaraan een vermogensbelasting voor miljonairs. In het gezamenlijke koopkrachtplan van Pro staat „Vermogenden worden slapend rijk; anderen werkend arm.” Werken moet lonen horen we daarnaast voortdurend. Daarachter zit een selectieve definitie van werken. Wie tijd en kennis verkoopt voor loon werkt. Wie vermogen inzet voor rendement werkt volgens die definitie niet. Ik wilde weten wat dat slapend rijk worden in de praktijk betekent. We nemen de afgelopen tien jaar. Die kennen we. Over de komende tien jaar weten we niets. Dat zou speculatie zijn. Op 1 januari 2016 heeft iemand een miljoen euro en gaat slapen. Ieder risico sluiten we uit, want risico betekent ook dat hij zijn geld kan kwijtraken. En ja risico nemen is werken. Dus geen aandelen, vastgoed of onderneming. Het miljoen wordt over banken verdeeld zodat het binnen de depositogarantie blijft. We nemen daarom de gemiddelde Nederlandse spaarrente, schrijven de rente bij en betalen ieder jaar box 3. Eind 2025 wordt hij wakker. Zijn miljoen heeft ongeveer 50.500 euro rente opgeleverd en hij heeft ongeveer 25.600 euro box 3 betaald. Op de bank staat 1.025.000 euro. Slapend is hij op papier 25.000 euro rijker geworden. In dezelfde periode stegen de prijzen met ruim 34 procent. Om dezelfde koopkracht te behouden had hij 1.341.000 euro moeten bezitten. Zijn 1.025.000 euro vertegenwoordigt nog ongeveer 764.000 euro van de koopkracht waarmee hij begon. Tien jaar slapen kostte hem dus 236.000 euro aan reeel vermogen. Hetzelfde mechanisme gold voor uw spaargeld. Ook 10.000 of 100.000 euro verloor de afgelopen tien jaar koopkracht wanneer het zonder te werken op de bank bleef staan. Bij kleinere vermogens verschilt de uitkomst door de vrijstelling in box 3, maar inflatie maakt geen onderscheid tussen een spaarder en een miljonair. Wie zijn vermogen wel wilde laten groeien moest risico nemen. Een leven als ondernemer heeft mij een ding scherp in beeld gebracht. Risico sloopt mensen. Het eerste dat sneuvelt is je nachtrust. Accepteren dat je in de nacht wakker ligt omdat je niet weet of een investering goed afloopt, een klant betaalt of een bedrijf overleeft, vraagt iets van mensen. De bereidheid die onzekerheid te dragen verschilt sterk bij mensen. Achteraf zien we de geslaagde onderneming, het gestegen aandeel en het pand dat meer waard werd. We zien het rendement. Het risico dat eraan voorafging is uit beeld verdwenen. Vervolgens noemen we de opbrengst inkomen waarvoor niet is gewerkt. Hoe zwaar vermogen moet worden belast is een politieke keuze. Daar gaat deze rekensom niet over. Ze laat zien wat de veelgebruikte voorstelling van slapend rijk worden betekent wanneer iemand werkelijk gaat slapen. Onze miljonair ging met een miljoen naar bed en werd tien jaar later wakker met 764.000 euro aan koopkracht. Dat is slapend rijk.

Twee grote Nederlandse onderzoeken naar de opvattingen van jongeren over homoseksualiteit geven binnen vrijwel dezelfde periode een totaal verschillend beeld. In maart publiceerde de Universiteit van Amsterdam een groot onderzoek onder ruim 31.000 Nederlandse middelbare scholieren. De onderzoekers keken naar de ontwikkeling van lhbtiq+-opvattingen tussen 2021 en 2024. Hun conclusie was helder. De opvattingen waren grotendeels stabiel gebleven. Er was een kleine verschuiving in conservatieve richting. Een halfjaar later verschijnt het HBSC-onderzoek van de Universiteit Utrecht en het Trimbos-instituut. Ook een groot Nederlands onderzoek onder scholieren. Daar komt een heel ander beeld uit. Tussen 2021 en 2025 daalt het aandeel jongens met een positieve houding tegenover homoseksualiteit van ongeveer 40 naar 22 procent. Bij meisjes van 78 naar 51 procent. Dat zijn geen nuances. Het ene onderzoek ziet over 2021 tot 2024 nauwelijks verandering. Het andere meet over 2021 tot 2025 een daling van 18 procentpunt bij jongens en 27 procentpunt bij meisjes. De onderzoeksperioden overlappen vrijwel volledig. De eerste journalistieke vraag ligt dan voor de hand. Hoe kunnen twee grote Nederlandse onderzoeken over vrijwel dezelfde jaren zulke verschillende beelden opleveren? De NOS stelt die vraag niet. Het UvA-onderzoek wordt zelfs niet genoemd. De lezer krijgt dus niet te horen dat enkele maanden geleden een groot Nederlands onderzoek verscheen dat een wezenlijk ander beeld gaf. In plaats daarvan gaat de NOS uitgebreid op zoek naar oorzaken voor de daling. De ontwikkeling zou ‘niet uit de lucht komen vallen’. Daarna volgen politici die seksuele diversiteit ter discussie stellen, een conservatief-christelijke campagne rond Lentekriebels, weerstand tegen regenboogvlaggen en Paarse Vrijdag, sociale media, de manosphere en Andrew Tate. Pas daarna vermeldt de NOS dat volgens de onderzoekers meer onderzoek nodig is om een causaal verband tussen dergelijke ontwikkelingen en de verminderde acceptatie van homoseksualiteit aan te tonen. Desinformatie wordt in hetzelfde artikel aangevoerd als mogelijke verklaring voor veranderende opvattingen onder jongeren, terwijl de NOS zelf een uitgebreid verklarend verhaal bouwt rond verbanden waarvan de onderzoekers zeggen dat de causaliteit niet is vastgesteld. Ondertussen blijft het recente onderzoek dat een wezenlijk ander beeld laat zien volledig buiten beeld. De NOS heeft een enorm bereik en bericht hier over een gevoelig onderwerp waarin homoseksualiteit, religie, politiek en jongeren bij elkaar komen. Dan mag je verwachten dat onzekerheid in het onderzoek het vertrekpunt van de journalistiek is. Als twee grote Nederlandse onderzoeken over vrijwel dezelfde periode zo verschillend uitpakken, onderzoek je eerst dat verschil. Daarna kun je proberen te verklaren wat er maatschappelijk is gebeurd. Hier gebeurt het omgekeerde. Een spectaculaire ontwikkeling wordt als uitgangspunt genomen, een relevant onderzoek met een afwijkende uitkomst blijft buiten beeld en vervolgens krijgt de lezer een reeks mogelijke oorzaken voorgeschoteld waarvoor het causale bewijs ontbreekt. Daarmee ontstaat een verhaal dat stelliger oogt dan de wetenschap waarop het is gebaseerd. Dat is nu juist het risico waarvoor goede journalistiek ons zou moeten behoeden. Nederlandse jongeren zijn veel negatiever gaan denken over homoseksualiteit nos.nl/l/2631829