Murat Tolga Şen

Yirmi yıla yakın zamandır uzak durduğum dizi sektöründe yaşanan krizle ilgili yapılan uzun uzun analizlerin hiçbirinin gerçekte neler olduğunu anlatmaması beni şaşırtmadı. Bir iki değerli dostum dikkate değer değerlendirmelerde bulundu. Ancak onların işaret ettiği sorunlar da Türk dizilerinin yıllardır var olan, artık kronikleşmiş problemleriydi. Bunlar bugünkü krizi ortaya çıkaran nedenler değil. Asıl sorunun ne olduğunu anlatayım. Krizin iki boyutu var. Biri yurt dışı, diğeri yurt içi. 1. YURT DIŞI BOYUTU Bugün sanayicilerin ve bütün ihracatçıların yaşadığı sorun neyse Türk dizi sektörünün yaşadığı sorun da aynı: Yüksek TL, düşük kur politikası. Türk lirasının reel olarak değerlenmesi, üretim maliyetlerinin döviz karşısında yükselmesi ve ihracatın giderek sürdürülemez hale gelmesi. Diziler de bir ihracat kalemi. Dolayısıyla fabrikalar nasıl bu politikanın altında eziliyorsa dizi sektörü de aynı nedenle kazan kaldırmış durumda. Fakat medyanın iktidar yanlısı yapısı nedeniyle kimse çıkıp da meselenin bu boyutunu açıkça dile getiremiyor. Aşağıda paylaştığım tabloya bakın. Türkiye’de dizi sektörü, dünya ölçeğinde düpedüz bir maden işçiliği. Dünyadaki emsallerine kıyasla içerikleri dakika başına yaklaşık 19 ila 130 kat daha ucuza üretiyor. Bu içeriklerin özellikle üçüncü dünya ülkelerinde çok sevilmesi, hatta bazı süper güçlerde bile fanatiklerinin bulunması, onların nitelikli eserler olduğu anlamına gelmiyor. O ülkelerdeki fanatiklerinin profiline bakın. Bizim Esenler’in, Bağcılar’ın karşılığı olan varoşlardan çıkmış, sonradan para bulmuş, görgüsüz zenginlerin (Kardashian vesaire ekolü) ve benzer kültürel çevrelerin rağbet ettiği işler bunlar. Çünkü niteliksiz de olsa bir içeriği, ucuz olduğu için dünya piyasalarına sürekli ve baskın biçimde dağıtırsanız, bir süre sonra seyirci onu ortalama kalite olarak kabul etmeye başlar. İzler, alışır ve izlemeye devam eder. Bu, o dizilerin kaliteli olduğunu göstermez. Ucuz malın bütün dünyaya dayatılmasıyla yaratılmış bir tüketim alışkanlığını gösterir. Ben ucuz olan her şeyi Çin işi plastiğe benzetirim. Ucuzdur, avantajlıdır ama kanserojendir. Yaklaşık 10-15 yıl önce dizi sektörüyle ilgili yaptığım tespit de bu kadar basit ve yalındı. 2. YURT İÇİ BOYUTU Bunu uzun uzun anlatmaya gerek yok: Fon krizi. Fon krizinin piyasada ciddi bir nakit sıkışıklığına yol açtığı herkesin dilinde. Bu sıkışıklığın Türkiye’de pek çok sektörü etkilerken reklam verenleri, yapımcıları ve televizyon sektörünü etkilememesi düşünülemez. Reklam verenler temkinli, yapımcılar ihtiyatlı, piyasada para sıkıntısı var. Ama meselenin bu boyutu da açıkça konuşulamıyor. PEKİ, ŞİMDİ NE OLUYOR? Aslında yaşanan, ekonomik bir isyanın dolaylı biçimde dile gelmesi. Fakat gerçek nedenler yerine, en yüksek kaşeleri alan oyuncular halkın önüne atılıyor. Bu da kırk yıllık hikaye. Yeşilçam’dan beri süregelen star sistemi. Elbette star sisteminin, sinemanın kolektif üretimine katılan diğer bütün emekçilerden katbekat fazla para kazanan isimleri, bir kriz anında ilk hedef haline geliyor. Ancak bu sistem yeni ortaya çıkmadı. On yıllardır var. Bugünkü krizin sebebiymiş gibi öne sürülmesi, meselenin gerçek ekonomik nedenlerini görünmez kılıyor. Tam bir cambaza bak hikayesi! Büyük ihtimalle bundan sonra bütçeler küçülecek ve herkesten aynı işi daha az paraya yapması istenecek. Mesela ortada bir laf dolaşıyor: Dizi bütçeleri 25-30 milyon liraya çıkmış! Bu rakamlar doğru olabilir ama yaklaşık iki buçuk saatlik bir yapımın 400-600 bin dolara mal edilmesi zaten akıl alır gibi değil. Çok yüksekmiş gibi telaffuz edilen bu bütçeler aslında hiç de yüksek değil. Bugün iki buçuk saatlik bir sinema filmi çekmeye kalktığınızda 1,5-2 milyon dolarlık bütçelerden söz ediyorsunuz. Elbette filmin ölçeğine göre bu rakam değişir. Dolayısıyla Türk dizileri TL bazında pahalı görünse de gerçekte leş paralara çekiliyor. Oyuncuların kaşeleri de +++