Jakim cudem zapomnieliśmy, że Rzeczpospolita była również litewska? To wręcz nieprawdopodobne, jak bardzo Litwa zniknęła z naszej pamięci historycznej. Mówimy o Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ale wyobrażamy sobie przede wszystkim Polskę. Polskich królów, polską szlachtę, polską kulturę, polskie wojny i polskie zwycięstwa. Litwa pojawia się gdzieś na marginesie, jako młodszy partner, który pewnego dnia przyłączył się do Polski i stopniowo się w niej rozpłynął. Litwa nie była niewielkim państewkiem, które Polska łaskawie przyjęła pod swoją opiekę. Przed unią lubelską Wielkie Księstwo Litewskie należało do największych organizmów politycznych Europy. Giedymin, Olgierd i Witold prowadzili własną politykę imperialną, walczyli z zakonem krzyżackim, Moskwą i Tatarami, budowali potęgę, z którą musieli liczyć się sąsiedzi. Warto tutaj rozprawić się z pewnym absurdalnym nieporozumieniem. Dzisiejsza Litwa obejmuje znaczną część historycznej Żmudzi i etnicznej Litwy, czyli ziem zamieszkanych przez bałtyckich Litwinów, z których wyrosło Wielkie Księstwo. Jego pierwotnym ośrodkiem była przede wszystkim Auksztota, a Żmudź stanowiła odrębny region, stopniowo integrowany z państwem. Litwini potem stworzyli własne państwo, do którego włączyli Rusinów, przejmując następnie wiele elementów ich kultury, języka i administracji. Wielkie Księstwo było państwem wieloetnicznym. Niektórzy próbują dziś przedstawiać dawną Litwę jako państwo zasadniczo ruskie, niemające wiele wspólnego ze współczesnymi Litwinami. Ale według tej samej logiki należałoby odmówić dzisiejszym Polakom związku z historią dawnej Polski, ponieważ historyczna szlachta też zaginęła. Czy z tego powodu współczesny Polak nie może uważać Rzeczypospolitej szlacheckiej za część własnej historii? Oczywiście, że może. Ciągłość historyczna narodu nie wymaga niezmienności jego struktury społecznej, granic ani kultury. A teraz spójrzmy na historię militarną. Ilu Polaków zdaje sobie sprawę, że część zwycięstw, które bez zastanowienia przypisujemy po prostu Polsce, była dziełem wojsk litewskich? W 1514 roku pod Orszą Konstanty Ostrogski, hetman wielki litewski, dowodził połączonymi siłami litewskimi i polskimi, które rozgromiły armię moskiewską. W 1564 roku nad Ułą wojska Wielkiego Księstwa pod dowództwem Mikołaja Radziwiłła Rudego odniosły kolejne zwycięstwo nad Moskwą. To nie były jakieś drugorzędne epizody. To były wielkie sukcesy militarne państwa litewskiego i jego dowódców. A Jan Karol Chodkiewicz? Jeden z najwybitniejszych wodzów w całej historii Rzeczypospolitej był hetmanem litewskim. W 1605 roku pod Kircholmem, dowodząc armią liczącą niespełna cztery tysiące żołnierzy, rozbił około trzykrotnie liczniejsze wojska szwedzkie króla Karola IX. Było to jedno z najbardziej spektakularnych zwycięstw kawalerii w nowożytnej Europie. I chociaż w polskiej pamięci historycznej Kircholm funkcjonuje jako triumf Rzeczypospolitej, jego głównym bohaterem był dowódca Wielkiego Księstwa Litewskiego, a zasadniczy trzon zwycięskiej armii stanowiły wojska litewskie. Podobnie Chodkiewicz prowadził wieloletnie kampanie w Inflantach, broniąc północnych interesów wspólnego państwa. Warto zresztą pamiętać, że Litwa miała własną tradycję wojskową, własnych hetmanów i własne interesy strategiczne. Jej magnaci potrafili wystawiać prywatne oddziały, finansować kampanie i prowadzić działania wojenne na ogromnych obszarach wschodniej Europy. Radziwiłłowie, Chodkiewiczowie i Sapiehowie byli nie tylko wielkimi właścicielami ziemskimi, ale również politykami i dowódcami, których działalność kształtowała losy całej Rzeczypospolitej. A przecież byli to ludzie reprezentujący litewską tradycję państwową, nawet jeżeli posługiwali się polszczyzną i uczestniczyli we wspólnej kulturze politycznej. Właśnie ta kwestia języka dodatkowo zaciemnia nasze wyobrażenie o przeszłości. Litewskie elity stopniowo przyjmowały język polski, ale nie oznaczało to automatycznie porzucenia litewskiej tożsamości politycznej. Można było mówić po polsku, pisać po polsku, uważać się za członka wspólnego narodu politycznego Rzeczypospolitej i jednocześnie z ogromną determinacją bronić praw oraz odrębności Wielkiego Księstwa Litewskiego. Polonizacja kulturowa nie była równoznaczna z likwidacją Litwy. Wpływ litewskiej tradycji politycznej nie skończył się nawet wraz z rozbiorami. Tadeusz Kościuszko pochodził z ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Adam Mickiewicz urodził się na historycznej Litwie i rozpoczynał Pana Tadeusza słowami „Litwo! Ojczyzno moja!”. Józef Piłsudski wyrastał z tradycji szlachty litewskiej i przez znaczną część życia marzył o odbudowie związku politycznego ziem dawnej Rzeczypospolitej. Trzech ludzi zajmujących centralne miejsce w polskiej pamięci narodowej było głęboko związanych z historyczną Litwą. Ich polskość i litewskość w dawnym, historycznym znaczeniu nie musiały się wzajemnie wykluczać. Oczywiście nie należy popadać w przeciwną skrajność i przedstawiać wszystkich mieszkańców Wielkiego Księstwa jako etnicznych Litwinów. Było to państwo Litwinów, Rusinów i innych społeczności, a jego kultura polityczna powstawała z ich wzajemnych oddziaływań. Podobnie zwycięstwa wojsk litewskich nie zawsze były zwycięstwami wyłącznie etnicznych Litwinów. Ale właśnie na tym polega istota dawnej Rzeczypospolitej: jej wspólnoty polityczne nie odpowiadały dzisiejszym kategoriom narodowym. Nie możemy mechanicznie przenosić współczesnych podziałów na rzeczywistość sprzed pięciuset lat. Być może najwyższy czas przestać traktować Litwę jako przypis do historii Polski. Bo kiedy opowiadamy historię Rzeczypospolitej, pomijając jej litewską połowę, nie tylko odbieramy Litwinom należne im miejsce. Przede wszystkim sami pozbawiamy się zrozumienia własnej historii.