سایکۆپات

هەرەمی ترس لە ڕۆمانی گابۆڕ دا لە ڕۆمانی گابۆڕی سەیدقادر هیدایەتیدا، ترس تەنیا وەک هەستێکی کاتی و تاکەکەسی نیشان نادرێت، بەڵکو وەک سیستەمێکی کۆمەڵایەتی و دەروونی دەرئەکەوێت و هەموو پێکهاتەکانی ژیان ئەخاتە ژێر کاریگەری خۆی. ڕۆمانەکە بە وردی پیشان ئەدات کە چۆن دەسەڵاتی سیاسی ئەتوانێت ترس بەرهەم بهێنێت و، بیگوازێتەوە بۆ نێو کۆمەڵگا، دامەزراوەکانی و، خێزان، و لە کۆتاییدا لەناو ناخی تاکەکاندا بیچێنێت. بەم مانایە، ئەکرێت بێژین گابۆڕ ڕۆمانێکە لەسەر چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ترس. ڕوانگەی سۆسیۆ-دەروونیی ڕۆمانەکە لەوێوە دەست پێ ئەکات کە ترس لە سەرەوەی هەرەمی دەسەڵاتەوە بۆ خوارەوە شۆڕ ئەبێتەوە. پازگا و سەربازخانە لە واقیعدا ئەبێت ئەرکیان دابینکردنی ئاسایش و ئارامیە کەچی بەپێچەوانە ئامرازێکن بۆ چاودێریکردن و شکاندنی هەستی ئاسایشی تاک. نووسەر باس لەو دۆخە ئەکات کە هاتوچۆی شەوانە قەدەغە کرا و هەموو گیانلەبەرێک لەژێر چاوەدێری دایە. ئەم وێنانە تەنیا وەسفی ژیانی ژێر دەسەڵات نییە؛ بەڵکوو وەسفی گۆڕانی دەروونیی مرۆڤەکانە. چۆنکە کاتێک مرۆڤ هەست بکات لەژێر چاودێری دایە، ئیتر ترس لە دەرەوەی دا نامێنێت، بەڵکو ئەچێتە ناو ناخییەوە و، ئیتر خۆی ئەبێتە چاودێری خۆی. لەم ڕۆمانەدا، خێزان بەشێک لە میکانیزمی گواستنەوەی ترسە. باوکێک کە لە بەرانبەر دەسەڵاتدا کەسایەتییەکی لێکترازاو و شکاوی هەیە، ناتوانێت تووڕەییەکەی بەسەر ئەواندا بشکێنێت، بۆیە ئەو فشارە دەروونییە بۆ ناو ماڵ ئەگوازێتەوە. لێرەدا ماڵ چیتر شوێنی ئارامی نییە، بەڵکو درێژکراوەی هەمان سیستەمی ترسەیە کە لە دەرەوە بوونی هەیە. ئەڵبەت دایکیش بێلایەن نییە، ئەویش ئەبێتە بریکاری ئەو سیستەمە؛ کاتێک منداڵەکان لە باوکیان ئەترسێنێت، ڕاستەوخۆ وێنەی باوک لە پارێزەرەوە ئەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی سزا. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە لە کۆمەڵگای سەرکوتکراودا، خێزان خۆی بەشێکە لە بەرهەمهێنانی مرۆڤی ترسنۆک. کاریگەریی دەروونیی ئەم بارودۆخە لە کارەکتەرەکاندا زۆر ئاشکرایە. عەبدول متەللیب نموونەیەکی دیارە بۆ تاکێک کە ترس بووەتە بەشێک لە ناسنامەی. ئەو ناتوانێت ئاسایی هەستەکانی دەرببڕێت، چونکە تارماییەک لە هەناویدا ڕاوەستاوە. ئەم تارماییە مێتافۆڕێکە بۆ دەسەڵاتی ناوخۆکراو؛ دەسەڵاتێک کە لە ناخی مرۆڤدا جێگیر بووە و پێش هەر کردارێک ڕێگری لێ ئەکات. ترس لێرەدا تەنیا ترسی سزا نییە؛ بەڵکو ترسی شکاندنی شکۆ، ترسی قسەکردن و، ترسی ... ئەمەش نیشاندەری سەرکووتووی دەسەڵاتە، چونکە مرۆڤەکان پێش ئەوەی لەلایەن سیستەمەوە سەرکوت بکرێن، لەلایەن خۆیانەوە کۆنتڕۆڵ کراون و ئەکرێن. قوتابخانە، قوتابخانە لە گابۆڕدا شوێنی فێربوونی ئازادی بیرکردنەوە نییە؛ بەڵکو شوێنی ڕاهێنانی گوێڕایەڵییە. مامۆستا و مدیر وەک نوێنەرانی دەسەڵات دەرئەکەون، نە وەک سەرچاوەی زانست. منداڵ فێر ئەکرێت هەمیشە لە خەتایەک بترسێت، تەنانەت ئەگەر ئەو خەتایەشی نەکردبێت. ئەم جۆرە پەروەردەیە مرۆڤێک بەرهەم ئەهێنێت کە هەمیشە چاوەڕوانی سزا و لۆمەیە، و بەم شێوەیە ئامادە ئەکرێت بۆ قبووڵکردنی هەر دەسەڵاتێکی سیاسی. بۆیە قوتابخانە لە ڕۆمانەکەدا تاقیگەی ماڵیکردنی یان دەستەمۆ کردنی تاکە؛ واتە شوێنی گۆڕینی مرۆڤ بۆ بوونەوەرێکی گوێڕایەڵ. لایەنێکی تری سیاسیی ڕۆمانەکە لەوەدایە کە دەسەڵات تەنیا بە توندوتیژیی ڕاستەوخۆ کار ناکات، بەڵکو بە دروستکردنی هەستی بەردەوامی مەترسی بوونی خۆی ئەپارێزێت. ئەم جۆرە دەسەڵاتە پێویستی بەوە نییە هەمیشە سزا بدات؛ چونکە تاکەکان خۆیان بوونەتە و ئەبنە جێبەجێکەری یاساکانی. لەبەرئەوەی هەست ئەکەن چاودێری ئەکرێن، ئیتر خۆیان سانسۆر ئەکەن، قسەکان ئەشارنەوە و هەستەکانیان ئەسڕنەوە و... بۆیە لە کۆنتێکستی ڕۆمانەکەدا خۆ-سانسۆرکردن بووەتە بەشێک لە ژیان. خودی نووسەر لە شێوازی گێڕانەوەکەیدا ئەم دۆخە پیشان ئەدات. بەکارهێنانی گابۆڕ و وێنەی ئاژەڵ، شێوازێکی هونەریی خۆ-سانسۆرکردنە. نووسەر ناتوانێت ڕاشکاوانە بنووسێت، چونکە کۆنتێکستی سیاسی ڕێگە پێ نادات؛ بۆیە پەنا ئەبات بۆ ڕەمز و مێتافۆڕ. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لە و سیستەمدا تەنانەت زمانیش ئازاد نییە. زمان فێر ئەبێت خۆی بشارێتەوە و لەژێر پەردەدا قسە بکات. لە کۆتاییدا، ئەکرێت بێژم گابۆڕ ڕۆمانێکە لەسەر چۆنیەتیی گواستنەوەی ترس لە دەسەڵاتەوە بۆ ناخی مرۆڤ. ترس لەم ڕۆمانەدا لە پازگا دەست پێ ئەکات، بۆ ماڵ و قوتابخانە ئەگوازرێتەوە، و لە کۆتاییدا ئەبێتە بەشێک لە هۆش و ناخی تاک. سەیدقادر هیدایەتی سەرکەوتووانە پیشانی ئەدات کە چۆن سیستەمێکی سیاسی ئەتوانێت نەک تەنیا جەستە، بەڵکو خەیاڵ، زمان و دەروونی مرۆڤیش داگیر بکات. ترس لە گابۆڕدا، پردێکە لە نێوان بێدەنگیی قوربانی و هاواری جەلاددا!