خوفناک چیز موت نہیں، بلکہ وہ زندگیاں ہیں جو لوگ اپنی موت تک گزارتے ہیں — یا نہیں گزار پاتے۔
— چارلس بوکوسکی
2
14
طاهر سنڌي retweeted
"تاريخ ۽ قيادت"
(بئريسٽر شهاب اوستو @ShahabUsto )
dawn.com/news/2043975
تاريخ ڪڏهن به هڪ سڌي، مسلسل يا هڪجهڙي رخ ۾ اڳتي نه وڌندي آهي. ڪڏهن اها تيزيءَ سان وڏيون منزلون طئي ڪندي آهي ته ڪڏهن رڪجي ويندي آهي يا پوئتي موٽڻ لڳندي آهي. بظاهر تاريخ جو وهڪرو پرسڪون ۽ هموار نظر اچي سگهي ٿو، پر ان جي سطح هيٺان بيچيني، ڇڪتاڻ ۽ اٿل پٿل جاري هوندي آهي. اهو ئي سبب آهي جو ڪڏهن ڪو معمولي واقعو به وڏي تباهيءَ جو سبب بڻجي پوندو آهي.
تاريخ جا محقق ڊگهي عرصي کان ان سوال تي بحث ڪندا رهيا آهن ته انساني تقدير جو تعين تاريخي حالتون ۽ تضاد ڪندا آهن يا انسانن جي پنهنجي عمل ۽ جدوجهد تاريخ جي اونداهن دورن کي روشن ڪندي آهي. اڃا تائين ان سوال جو ڪو قطعي جواب سامهون نه اچي سگهيو آهي. تنهن هوندي به، تاريخدانن ۾ ان ڳالهه تي وسيع اتفاق موجود آهي ته تاريخي ارتقا لاءِ ٻه بنيادي شرط ضروري آهن: پهريون، تبديليءَ لاءِ سازگار ۽ پختيون معروضي حالتون؛ ٻيو، اهڙي ڏاهپ رکندڙ قيادت، جيڪا انهن حالتن کي استعمال ڪندي گهٽ ۾ گهٽ ڪا بامعنيٰ تبديلي آڻي سگهي.
دلچسپ ڳالهه اها آهي ته جديد دور ۾ تاريخ جا اهي ٻئي پاسا چٽا نظر اچن ٿا. دنيا ۾ اهڙا ملڪ ۽ سماج موجود آهن، جيڪي بدترين حڪمراني، ڪرپشن، سياسي عدم استحڪام، معاشي تباهي، گهرو ويڙهه ۽ علائقائي توڙي عالمي تڪرارن جي ور چڙهيل آهن. وچ اوڀر، اتر آفريڪا، ڏکڻ ۽ اولهه ايشيا جا ڪيترائي ملڪ ناڪام يا ناڪاميءَ ڏانهن وڌندڙ رياستن جو مايوس ڪندڙ عڪس پيش ڪن ٿا، جتي آمرن يا مطلق العنان حڪمران خاندانن جي حڪمراني آهي، جن وٽ نه عوامي مينڊيٽ آهي ۽ نه ئي ڪنهن قسم جي جوابدهيءَ جو تصور.
پر ان جي ابتڙ، ڪي اهڙا ملڪ به آهن، جن کي هڪ وقت ۾ مڪمل طور ناڪام ۽ تباهه حال ملڪ سمجهيو ويندو هو، پر انهن پنهنجي حالتن کي بدلائي ڇڏيو. سنگاپور، ملائيشيا، ويٽنام، ترڪي، ڏکڻ ڪوريا ۽ چين ان جا نمايان مثال آهن. انهن ملڪن گذريل سالن دوران سياسي استحڪام، سماجي ۽ معاشي ترقي، سائنسي ۽ ٽيڪنالاجيءَ جي ميدان ۾ اڳڀرائي ۽ انساني وسيلن جي ترقيءَ ۾ غيرمعمولي ڪاميابيون حاصل ڪيون آهن. اڄ اهي عالمي پيداواري نظام ۽ واپاري رسد جي زنجيرن ۾ پنهنجو وڏو حصو والارين ٿا.
انهن ملڪن جي غيرمعمولي ڪاميابين جو وڏو ڪريڊٽ سندن ڏاهپ رکندڙ، اصول پسند ۽ بهادر سياسي توڙي ادارتي قيادت ڏانهن وڃي ٿو. اها حقيقت آهي ته انهن مان ڪي ملڪ پنهنجي شروعات مثالي جمهوريتن طور نه ڪري سگهيا هئا، پر انهن مضبوط ۽ ڪارائتا ادارا قائم ڪيا، ترقيءَ لاءِ ضروري بنيادي ڍانچو جوڙيو ۽ تسلسل، استحڪام، امن ۽ ترقيءَ کي يقيني بڻايو. ان سان گڏوگڏ جمهوريت ڏانهن بتدريج منتقليءَ لاءِ به رستا هموار ڪيا.
ان جي ابتڙ، اسان جي رياست ڏهاڪن کان ڄڻ ته تاريخ جي هڪ ئي موڙ تي بيٺل آهي. هر نسل کي اشرافيه جي بدترين بالادستيءَ جو عذاب سهڻو پيو آهي، جنهن جي سڃاڻپ آمريت، عوام کي اختيارن کان محروم رکڻ، بدانتظامي، عدم استحڪام، اڻبرابري، غربت ۽ نه کٽندڙ تڪرار رهيا آهن. تاريخي ۽ جدلياتي نقطه نظر کان ڏٺو وڃي ته بنيادي سماجي ۽ سياسي تبديليءَ لاءِ معروضي حالتون ڪافي عرصي کان موجود آهن، پر تبديلي آڻڻ واري اصل قوت، يعني سياسي ۽ ادارتي قيادت، اڃا تائين پيدا نه ٿي سگهي آهي.
اهو ئي سبب آهي جو رياست اڄ به نوآبادياتي ۽ نئين نوآبادياتي طرزِ حڪمرانيءَ جي نموني تي هلي رهي آهي. آمرانه حڪمراني، پيچيده ۽ سمجهوتن تي ٻڌل قانوني نظام، استحصالي ۽ غيرمنصفاڻو سماجي ڍانچو، سيڪيورٽي ۽ انتظامي مشينريءَ جي بالادستي ۽ اشرافيه جي مفادن کي هٿي ڏيندڙ آزاد منڊيءَ تي ٻڌل معاشي پاليسيون ان جون اهم خاصيتون آهن.
پر ڇا اهو رياستي نظام ڪامياب ٿيو آهي؟ هرگز نه! جمهوري جمهوريه قائم ڪرڻ جو بنيادي نظريو ئي ابتو ڪيو ويو آهي. ان جي بدران قومي سلامتي ۽ ’نظريي‘ جي حفاظت جي نالي تي هڪ اهڙي طاقتور سيڪيورٽي ۽ انتظامي مشينري جوڙي وئي آهي، جيڪا عملي طور آئيني ۽ جمهوري ضابطن کان آزاد ٿي چڪي آهي. رياست پنهنجي طاقت، قانوني جواز ۽ بقا جو بنياد عوامي مينڊيٽ بدران جبر جي قوت ۽ ڪنٽرول ڪرڻ جي صلاحيت ۾ ڳولي ٿي. نتيجي طور، ان لاءِ شهرين جي حقن ۽ ڀلائيءَ جي ڪا خاص اهميت باقي نه رهي آهي.
پر اهڙي سوچ رياست ۽ عوام جي وچ ۾ وڇوٽيءَ کي ڏينهون ڏينهن وڌائي ڇڏيو آهي. رياست تي سيڪيورٽي، بيوروڪريسي، سياست، زمينداري، صنعت ۽ مالياتي شعبن جي ننڍڙي اشرافيه جو قبضو آهي، جڏهن ته ملڪ جي اڌ کان وڌيڪ آباديءَ کي ’غريب‘ يا ’انتهائي غريب‘ قرار ڏنو وڃي ٿو. افسوس جو هن خطرناڪ صورتحال کي درست ڪرڻ بدران، اڳ ئي محدود وسيلن جو وڌيڪ حصو سيڪيورٽيءَ جي ذميوارين تي خرچ ڪيو پيو وڃي، ۽ دليلن موجب انهن خرچن جو مقصد رڳو ملڪ اندر نه، پر پرڏيهي محاذن تي به ذميواريون نڀائڻ آهي.
اهڙي صورتحال هڪ انتهائي ڳڻتيءَ جوڳي سوال کي جنم ڏئي ٿي: نوآبادياتي طرزِ حڪمرانيءَ جي تصور ۽ ناڪام سياسي ۽ قانوني مشينريءَ تي بيٺل هيءَ طاقتور رياست آخر ڪيترو عرصو مٽيءَ جي ڪمزور پيرن تي بيهي سگهندي؟ خاص طور تي جڏهن ان جي معيشت مسلسل ڪمزور ٿي رهي آهي ۽ سيڪيورٽي توڙي حڪمرانيءَ جا بحران شدت اختيار ڪري رهيا آهن.
اهو سوال هر ان نوآبادياتي دور کان پوءِ وجود ۾ آيل رياست ۾ اڀريو آهي، جتي اشرافيه اقتدار تي قبضو ڪري، قومي وسيلا ڦري، عوام کي حقن ۽ اختيارن کان محروم ڪري، آخرڪار سماج کي افراتفري ۽ تڪرارن ڏانهن ڌڪي ڇڏيو. پر ڪيترن ئي ملڪن ۾ اصول پسند، ڏاهپ رکندڙ ۽ بهادر قيادت انهن مسئلن جا مضبوط ۽ اثرائتا جواب ڏنا ۽ ملڪ کي بحرانن مان ڪڍي ترقيءَ جي راهه تي آندو.
ڇا اسان وٽ به اهڙي قيادت موجود آهي، جيڪا عوام جي وڌندڙ بيزاري، ڪاوڙ ۽ رياستي ادارن کان لاتعلقيءَ واري احساس کي هڪ اهڙي قوت ۾ تبديل ڪري سگهي، جيڪا جمهوري، منصفاڻا، جوابده ۽ خاص طور تي امن پسند رياستي توڙي سياسي ادارا جوڙڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي؟
حيرت جي ڳالهه اها آهي ته ملڪ جي اڪثر مکيه سياسي قيادت، جنهن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، پاڪستان مسلم ليگ (ن)، پاڪستان تحريڪ انصاف ۽ ٻيون جماعتون شامل آهن، گهڻو اڳ پنهنجو الڳ سياسي منشور، مقصد ۽ سڃاڻپ وڃائي چڪيون آهن. تقريرن ۽ دعوائن کان سواءِ، انهن وٽ رياست ۽ حڪمرانيءَ کي درپيش بيشمار مسئلن جو ڪو خاص حل موجود ناهي. ان جي ابتڙ، گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان اهي هڪ ٻئي کان اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ۾ اهڙي استحصالي رياستي نظام سان وڌيڪ هم آهنگ ٿيڻ جي ڊوڙ ۾ شامل رهيون آهن، جيڪو اڃا تائين نوآبادياتي نموني تي هلي رهيو آهي.
پيپلز پارٽي ۽ مسلم ليگ (ن) جو غيرسياسي قوتن سان گڏجي عدليه، اليڪشن ڪميشن ۽ ميڊيا کي ڪمزور ڪرڻ وارو عمل، جڏهن ته تحريڪ انصاف جو پنهنجي اڳواڻ جي آزاديءَ بدران طاقتور ڌرين سان لاڳاپا بهتر ڪرڻ لاءِ بيچين هجڻ، اسان جي ’عوامي‘ قيادت جي بدترين سياسي موقعي پرستي ۽ تاريخي اصولي سمجهوتن جا تازا مثال آهن.
تنهن ڪري اسان جي بار بار جنم وٺندڙ سماجي ۽ سياسي المين توڙي جمهوريت جي زوال جا سبب تاريخ جي بي حسيءَ يا وڌندڙ خطرن کي نظرانداز ڪرڻ ۾ ڳولڻ بدران، پنهنجي سياسي ۽ ادارتي قيادت جي اخلاقي زوال ۾ ڳولڻ گهرجن. اسان جي قيادت جو وڏو حصو جمهوريت ۽ عوام جي ڀلائيءَ، جيڪو اصل ۾ اقتدار جو حقيقي مالڪ آهي، تي ذاتي، سياسي ۽ ادارتي مفادن کي ترجيح ڏئي ٿو. اها ئي اسان جي بنيادي بدقسمتي آهي.
اهڙين مايوس ڪندڙ حالتن ۾ تاريخ جو رخ بدلائڻ لاءِ خودمختيار، متحرڪ ۽ پنهنجي قيادت پاڻ پيدا ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين نسل جي ضرورت آهي، جيڪا هڪ نئين تحريڪ جي صورت ۾ اڀري سگهي. شايد اها نوجوانن جي نئين نسل، يعني ’جنريشن زي‘، هجي، جيڪا اسان جي گڏيل تقدير کي بدلائڻ جي سگهه رکي ٿي.
طاهر سنڌي retweeted
ڪامريڊ قاري عبدالحڪيم گهانگهرو اڄڪلهه سياسي طور ڪٿي آهي، اهو سندس بنيادي حق آهي. پر ڪافي ورهيه اڳ جي سندس هي تقرير مون هڪ پراڻي جيئي سنڌ تحريڪ جي سرگرم رهندڙ دوست موڪلي آهي، جيڪو اڍائي ڏهاڪن کان ڪٽر انتهاپسند مذهبي بڻجي ويو هو،پر هاڻي وري ساڳي دڳ تي موٽي آيو آهي، جيئميسٽ مولوي
طاهر سنڌي retweeted
کامریڈ حسن ناصر شہید کو سرخ سلام!
13 نومبر — یومِ شہادت
حسن ناصر کوطبقاتی ناانصافی، قومی جبر اور آمریت کے خلاف جدوجہد کے باعث گرفتار کیا گیا اور قید کے دوران 13 نومبر 1960ء کو تشدد کر کے شہید کیا گیا. یہ پاکستان کا پہلا جبری لاپتہ اور ماورائے عدالت قتل کا کیس ہے.
@HRCP87
طاهر سنڌي retweeted
URGENT APPEAL TO INTERNATIONAL HUMAN RIGHTS ORGANIZATIONS:
Vikram Bheel has allegedly been forcibly disappeared and is reportedly being held in torture cells. We urge international human rights organizations to take immediate notice.
طاهر سنڌي retweeted
join us:
Conversation with @ShahabUsto on clean drinking water, environmental protection and the climate challenges facing #Sindh
Tonight
⏰ 8:30 PM PST
Let’s raise our voices for a greener, healthier Sindh
#SindhClimateWeek2026
. سورہ الانفال - آیت 56
اَلَّذِيۡنَ عَاهَدْتَّ مِنۡهُمۡ ثُمَّ يَنۡقُضُوۡنَ عَهۡدَهُمۡ فِىۡ كُلِّ مَرَّةٍ وَّهُمۡ لَا يَتَّقُوۡنَ
ترجمہ؛ وہ لوگ جن سے تم نے معاہدہ کیا، پھر وہ ہر بار اپنا عہد توڑ دیتے ہیں اور اللہ سے ذرا نہیں ڈرتے۔
سنڌ پاڪستان ۾ معادي طور شامل ٿي هئي
31
جيئن پهرين نظر ۾ محبت،
يا ڪو اهڙو آواز
جيڪو سڌو دل ۾ لهي وڃي،
۽ پوءِ
توھان کي پاڻ ڏانهن ڇڪي وٺي.
مزاحمت
پاڻ کان هڪ سوال پڇڻ
۽ پوءِ ساڳيو ئي سوال
ڪنهن ٻئي کان پڇڻ سان شروع ٿيندي آهي.
رامڪو ڪيمپرٽ / ڊچ شاعر
ترجمو: صدام ٻپڙ
33
مایوس نوجوان کو باہر جا کر شکار کرنے دو۔ اگر وہ ہاتھی کو مار دے تو اس کی غربت ختم۔ اور اگر ہاتھی اسے مار دے تو بھی اس کی غربت ختم۔
افریقی کہاوت
3
107
ھڪڙا کنڀجي ويندا،
ھڪڙا ڪَٽجي ويندا، ھيڪاندا ٻيا ايندا.
دلڙي ناھي ھارِي،
وِک وک اڳتي آھي، ماريندس مان مارِي.
[احمد شاڪر]
جساف - جسقم اڳواڻ وِڪرم ڀيل کي آزاد ڪيو.
@amnesty
@HRCPakistan
@UN_HRC
#ReleaseVikramBheel
#ReleaseAllMissingPersonsOfSindh
#StopEnforcedDisappreance
طاهر سنڌي retweeted
ڳاڙھا ڳڀرو سنڌ جا
تون ئي منھنجو خواب
تون ئي آھين جواب
صدين جي سوال جو
شيخ اياز
جساف اڳواڻ وڪرم ڀيل سميت کنڀي گم ڪيل قومي ڪارڪنن کي آزاد ڪيو.
#ReleaseVikramBheel
#ReleaseAllMissingPersonsOfSindh
طاهر سنڌي retweeted
Sindhi nationalist activists are being forcibly abducted on a daily basis—an act that is inhumane, illegal, and undemocratic
#ReleaseBashirShar
@MunizaeJahangir @HRCP87
@MuneezayMoeen @UN @UNGeneva @BradSherman
@Antonio_Tajani @TuckerCarlson @World_Affairs11 @FranceskAlbs
طاهر سنڌي retweeted
معروف قانون دان اور لکھاری شھاب اُستو کی آج انگریزی روزنامہ ڈان میں شائع تحریر نے پاکستان کی سیاسی، معاشی اور سماجی مرض کی زبردست تشخیص کر ڈالی ہے۔
اردو ترجمہ اقتباس -
"کیا یہ ریاست کبھی کامیاب رہی ہے؟ ہرگز نہیں۔ ایک جمہوریہ کے طور پر اس کے قیام کا بنیادی تصور ہی مسخ کر کے رکھ دیا گیا ہے۔ اس کے بجائے قومی سلامتی اور ’نظریے‘ کے تحفظ کے نام پر سلامتی اور انتظامی طاقت کا ایک دیوہیکل نظام تشکیل دے دیا گیا ہے۔ حقیقت یہ ہے کہ ریاست کو عملاً اپنے آئینی اور جمہوری ضابطوں اور نگرانی کے نظام سے آزاد کر دیا گیا ہے۔ اب ریاست اپنی طاقت، جوازِ حکمرانی اور حتیٰ کہ اپنے وجود و بقا کا انحصار عوام کے مینڈیٹ پر نہیں بلکہ اپنے جبری اختیارات اور عوام کو قابو میں رکھنے کی صلاحیت پر کرتی ہے۔ یہی وجہ ہے کہ اسے شہریوں کے حقوق اور فلاح و بہبود کی کوئی فکر کرنے کی ضرورت محسوس نہیں ہوتی۔
تاہم، اس طرزِ فکر نے ریاست اور عوام کے درمیان خلیج کو مسلسل وسیع تر کر دیا ہے۔ ایک ایسی ریاست جس پر سلامتی کے اداروں، بیوروکریسی، سیاسی اشرافیہ، جاگیرداروں، صنعت کاروں اور مالیاتی اشرافیہ کے ایک محدود طبقے کا کنٹرول ہے اور جو اس ریاستی طاقت کو اپنے مفادات کے لیے استعمال کر رہا ہے، جبکہ دوسری جانب عوام کی نصف سے بھی زیادہ آبادی کو ’غریب‘ یا ’انتہائی غریب‘ قرار دیا جاتا ہے۔
اس کے باوجود، اس خطرناک طرزِ عمل کی اصلاح کرنے کے بجائے، پہلے ہی محدود وسائل کو سلامتی سے متعلق ذمہ داریوں پر مزید خرچ کیا جا رہا ہے اور ان وسائل کا یہ انخلا بظاہر اندرونِ ملک سے زیادہ بیرونِ ملک سلامتی کے تقاضوں کو پورا کرنے کے لیے ہو رہا ہے۔
طاهر سنڌي retweeted
ٿر سالانه تقريباً چار ھزار ميگا واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي قوت رکي ٿو ان جي مارڪٽ ويليو چار ارب امريڪي ڊالر آ. رڳو ۲۰۲۶ سال ۾ ڪوئلو ۱۴ ملين ٽن ڪتب آيو ۽ ان جي مارڪٽ ويليو تقريباً ۲ ارب امريڪي ڊالر آ!
ٿر ۾ پوء به ڏڪار! ڇو سائين؟؟؟
@MuradAliShahPPP @BBhuttoZardari @CMShehbaz
#SindhIsOne
